Nasser Fakoohi
نظریه انقلاب: لوگوسنتریسم و اتوپیا
 ناصر فکوهی
پرسش اساسی که در اینجا تلاش می‌کنیم به آن پاسخ دهیم این است: چرا انقلاب‌ها، بازنمود اراده‌ای اتوپیایی (از eu به معنای «خوب» و topos به معنای « جای») هستند ولی عملا و تقریبا همیشه دست‌کم در امواج نخست خود به موقعیت‌های دیستوپیایی (از dys به معنای «بد» و topos به معنای «جای») می‌رسند. در این رابطه، نسبت میان «امید یا انتظار انقلابی» با «تحقق شعارهای انقلابی» چیست؟ آیا انقلاب حرکتی است قابل چشم‌پوشی؟ آیا اصولا قدرت و خشونت انقلاب است که هدف‌ها و آرمان‌های انقلابی را به نتیجه می‌رساند یا آن را باید صرفا نوعی «آسیب» در مسیر این تحقق به شمار آورد؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، چند مفهوم را بررسی می‌کنیم و به چند نظریه‌پرداز استناد می‌کنیم که بیشتر آنها را تعمدا در خارج از حوزه متعارف جامعه‌شناسی و فلسفه اجتماعی انقلاب یعنی کسانی چون برینتون، هانتینگتون و حتی آرنت، پوپر و... انتخاب کرده‌ایم تا چشم‌اندازهای جدیدی به این بحث داده شود. این نظرات به عقیده ما برای درک نظریه عمومی انقلاب و درک سازوکارهای پیچیده آن ضرروی می‌آیند. ابتدا به مفهوم قدرت در نزد فوکو می‌پردازیم که عمدتا در آثار او «مراقبت و تنبیه» و «اراده به دانستن» عرضه شده‌اند. فوکو بر مفهوم زیست- قدرت به عنوان پدیده‌ای مدرن تاکید می‌کند: توانایی به استفاده از موقعیت حیات و کنترل و هدایت و تغییر آن برای بازتولید قدرت که خود فرآیندی تقلیل‌دهنده است زیرا باید اشکال غیرمتعارف زیست را حاشیه‌ای کند و همگنی شکلی و محتوایی را در ارگانیسم‌های اجتماعی به قاعده تبدیل نماید. 
 
از نظر فوکو در مفهوم قدرت مدرن ما با پنج مشخصه روبه‌رو هستیم: اول آنکه قدرت «چیزی» نیست که کسی به دست بگیرد یا از دست بدهد، بلکه در آن واحد از نقاط بی‌شماری در نظام اجتماعی و در روابط نابرابر این نظام متصاعد می‌شد؛ دوم آنکه روابط قدرت، فراتر و بر فراز و خارج از سایر روابط قرار ندارند، یعنی ما با روساختارهایی چون دولت در موقعیتی مجزا از زیرساختارهایی چون روابط اقتصادی، علمی و جنسی روبه‌رو نیستیم و اینها در هم تنیده‌اند؛ سوم آنکه روابط قدرت از پایه‌ای‌ترین گروه‌های اجتماعی مثل خانواده، کارخانه و غیره آغاز می‌شوند و روابط سلطه‌گر و زیر سلطه را که در این پایه‌ها زاده شده‌اند به کل روابط اجتماعی سرایت می‌دهد. چهارم آنکه روابط قدرت هدفمند و غیرذهنی‌اند، این روابط حاصل تمایل این یا آن کنشگر فردی یا اجتماعی به قدرت نیستند، بلکه حاصل برنامه‌ها استراتژی‌های پیچیده‌ای هستند که به خودی خود عمل می‌کنند و پنجم آنکه هر کجا قدرت باشد، مقاومت نیز هست یا بهتر بگوییم تکثر مقاومت هم هست و مقاومت صرفا جنبه واکنش ندارد بلکه تنها شکل منفی روند استیلا است و رمزگذاری استراتژیک آن می‌تواند انقلاب را ممکن سازد.1 
فوکو نتیجه می‌گیرد که در اجرای قدرت ما با روابط میان جوهر‌ها یا میان کنشگران روبه‌رو نیستیم بلکه باید آن را رابطه و تاثیر «کنش» بر «کنش» بدانیم. به بیان دیگر پیش از آنکه دلیل قدرت را در روابط روانی یا سودجویی‌های فردی و اجتماعی بیابیم، باید آنها را نوعی عمل کردن بدانیم که عمل کردن دیگری را می‌آفریند. در اینجا می‌توان نخستین نتیجه را در رابطه با نظریه انقلاب گرفت و آن اینکه اندیشیدن به این پدیده به‌مثابه عامل تغییر اجتماعی از طریق تغییر قدرت سیاسی دولتی، نوعی توهم است، زیرا قدرت فاقد تمرکز در راس است و راس قدرت تنها بازنمودی، گاه صرفا نمادین از پراکنش بی‌پایان قدرت و ابهام آن در نظام اجتماعی به‌شمار می‌آید. دومین نظریه‌پردازی که باید به او استناد کنیم، انسان‌شناس ساختار گرای فرانسوی، فرانسواز هریتیه ، شاگرد کلود لوی استروس و رییس پیشین آزمایشگاه انسان‌شناسی اجتماعی کلژ دوفرانس است. در این استناد بر موضوع «تغییر» تمرکز می‌کنیم که هدف اساسی هر انقلابی اعلام می‌شود: «برای آنکه یک نوآوری اجتماعی ممکن شود، گاه قرن‌ها زمان مورد نیاز است. ابتدا لازم است که این نوآوری منطقا ممکن شود، به عبارت دیگر این نوآوری در سپهر ایده‌ها قابل درک شود. سپس آنکه این نوآوری در نظام اندیشه قابل اندیشیدن باشد یعنی کسانی بتوانند بیندیشند ولو آنکه این کار سبب خنده و سخره برای دیگران باشد. و سرانجام آنکه این نوآوری از لحاظ عاطفی قابل ادراک شود یعنی اکثریت افراد جامعه بتوانند خود را با آن عادت دهند. تنها در این صورت است که چنین نوآوری‌ای [حتی و دست‌کم ] به صورت فناورانه‌ای می‌تواند قابل تحقق یافتن تلقی شود.»2  باز اگر به مفهوم و نظریه انقلاب بازگردیم باید بگوییم، اندیشیدن به انقلاب به‌مثابه یک «لحظه»، یک «حادثه» یا یک «واقعه مناسک‌وار» که در قالبی عموما از مناسک واژگونی، بر اساس اصل زیر و رو کردن، تغییر را ایجاد کند، امری اسطوره‌ای و دستکاری‌کننده به شمار می‌رود و در نهایت واژگونی می‌تواند صرفا روشی باشد میان دوسوی یکسان یا قابل یکسان شدن؛ به عبارت دیگر برگشت از پایان به آغاز و برعکس که در تبار‌شناسی واژه انقلاب نیز هست. 
سومین نظریه‌پردازی که به او اشاره می‌کنیم، ژاک دریدا فیلسوف فرانسوی است که عمدتا در «گراماتولوژی»3 در نزد او چندین مفهوم در این رابطه اهمیت دارند: نخست لوگوسنتریسم (که آن را به «کلام محورگرایی» ترجمه کرده‌ایم، هر چند این واژه چندان گویا نیست) و از همین واژه به فالوگوسنتریسم (ذکر- کلام محورگرایی») می‌رسیم و سرانجام به «متافیزیک حضور» و سرانجام به «ساخت‌شکنی» یا «ساخت‌زدایی» (déconstruction). واژه نخست ریشه در فلسفه لودویگ کلاگس آلمانی و زبان‌شناسی فردینان دوسوسور سوییسی دارد و واژه دوم ریشه لاکانی و در نتیجه از لحاظ مفهومی، فرویدی دارد و به رابطه‌ای میان پدر سرنمونه اولیه و قدرت اشاره دارد. 
به نظر دریدا، نظام‌های اندیشه غربی، از آغاز تا امروز همواره نظام‌های کلام‌محورگرا بوده‌اند به این معنا که اولا از یک مرکز منشاء می‌گرفته‌اند که همان کلام یا گفتار است که خود را در معنای حضور می‌یابد (چیزی که او متافیزیک حضور می‌نامد). این منشأ یک نقطه استناد دایم را در هر نظام می‌ساخته است و می‌توانسته بنا بر هر نظامی متفاوت باشد. مثلا خدا، انسان، ناخودآگاه... یا هر چیز دیگری و ثانیا بر اساس این مرکز، دوپارگی‌ها و تقابل‌هایی به وجود می‌آمده‌اند که هر یک به طرف مقابل و به آن نظام در کل معنا می‌داده‌اند (آنچه لوی استروس در ساختارگرایی‌اش به آن نظام‌های دوتایی نام می‌دهد). تقابل‌هایی نظیر: حضور/غیبت، دات/ صورت، بود/نبود، واقعیت/خیال، مرد/زن. در همه این تقابل‌ها، این خصوصیت وجود داشته که قطب اول بر قطب دوم برتری، اولویت و غلبه داشته به گونه‌ای که قطب اول مثبت و اصیل پنداشته شده است و قطب دوم، منفی و ثانویه. مرکز‌ها و تقابل‌ها همواره این هدف را دنبال کرده‌اند که پس از ایجاد نظام به آن تداوم بخشند؛ یعنی انسجام آن را حفظ کنند. 
مفهوم ساخت‌زدایی یا ساخت‌شکنی دریدا برای تحلیل این نظام‌ها به کار می‌رود به صورتی که تلاش می‌کند اولا مرکز و تقابل‌ها را در هر نظامی بیابد و ثانیا مرزهای میان این تقابل‌ها را در‌هم شکند و نشان دهد که این خط‌کشی‌ها می‌توانند در زمینه‌های متفاوت تغییر کنند. 
مفهوم لوگوس (کلام، کلمه، منطق، عقل، خدا، معنا) از انجیل یوحنا، باب اول، یک، می‌آید: « در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود.» دریدا این مفهوم را با مفهوم فالوگوسنتریسم که مفهومی ریشه گرفته از اندیشه لاکانی – فرویدی است ترکیب می‌کند و در آن ایده مطلق بودن معنا و پدر آغازین مذکر را درمی‌آمیزد تا آنها را به موازات یکدیگر تحلیل کند و نشان دهد ایده تقابلی و لوگوسنتریستی برای موقعیت جامعه‌بودگی، ناگزیر است اما در عین حال ایده‌ای است كه درون جامعه مشخصی شکل می‌گیرد و به حدی خود فاقد معنا است. در اینجا به سومین تامل در باب نظریه انقلاب می‌رسیم اینکه در انقلاب لزوما دو تقابل در برابر یکدیگر نیستند و پیروزی انقلاب لزوما به معنای گسستی‌ساختاری میان یک‌سوی ماجرا که استیلای خود را برقرار می‌کند بر سوی دیگر که زیر استیلا می‌رود، نیست (که ایده‌ای کاملا مارکسی به شمار می‌آید) بلکه انقلاب را شاید بتوان صرفا در یک پیوستگی متداوم مشاهده کرد که در نقطه‌ای از حرکت نامنظم خود به شکلی سینوسی می‌رسد. 
افزون بر این، خشونت انقلابی و اصولا خشونت لزوما بر مفهوم قدرت (بنا بر نظر فوکو) انطباق ندارد؛ خشونت، اراده‌گرایانه لوگوسنتریستی است که شکل بروز آن در نظام کنش، شکل فالوگوسنتریستی و در نظام ذهنی، متافیزیک حضور است. چنان که دریدا در کتاب «حقیقت نقاشی» خود می‌گوید: «ما در نقاشی شاهد جذب فضا درون صدا هستیم، زیرا لوگوسنتریسم در نقاشی همان زبان ساختاریافته است.»4 ما به‌ازای این امر را می‌توان در نظریه انقلاب، جذب فضای فیزیکی کنش در فضای متافیزیکی گفتمان دانست؛ فضایی که خود را در بیان حضور نشان می‌دهد. به دیگر سخن در نهایت اهمیتی ندارد که «چه چیز رخ داده است» بلکه مهم آن است که «چه چیز گفته شده است». از همین جا به نظریه اتوپیایی و دیستوپیایی می‌رسیم که می‌توان آنها را هم «جای خوب » و «جای بد» ترجمه کرد و هم نامکان و مکان؛ به عبارت دیگر ‌این دو را می‌توان از یک سو جای /شهر/موقعیت/شرایط ناموجود و بنابراین مطلوب و خواستنی دید و در سوی دیگر جای/شهر/موقعیت/شرایط موجود و بنابراین نامطلوب و ناخواستنی. با توجه به نظریه فوکویی وجود مقاومت به صرف وجود قدرت، وجود نافرمانی به صرف وجود فرمان، وجود نارضایتی مخالفت‌وار (oppositionelle) به صرف وجود رضایت حاکم (positionelle) قابل درک است. در این حال، اتوپیا بدل موتوری می‌شود که حامل امید است و محتوای آن مقاومت است در حالی که دیستوپیا، حاصل کنش‌ها و ذهنیت‌هایی است که ذاتا محکوم به شکست هستند زیرا ذاتا نسبت به امر تغییر، توهم دارند. 
اما با دو پرسش نهایی، سخن خود رابه پایان بریم: آیا ما امروز و اکنون به اتوپیا نیاز داریم و آیا انقلاب‌ها هنوز ممکن هستند؟ هر دو پرسش به گمان ما پاسخی مثبت دارند: ما به اتوپیا نیاز داریم زیرا تداوم حیات صرفا در چارجوب رابطه‌ای دوگانه‌گرا (dichatomique) یا تقابلی با محیط صورت می‌گیرد: از یک‌سو این رابطه، ویرانگر 
(subversive) است زیرا در آن «خود» تنها با نابودی ذهنی یا فیزیکی «دیگری»، با نادیده گرفتن و نفی و طرد (exclusion) او می‌تواند به «خود» تبدیل شود؛ اما از سوی دیگر، حیات صرفا در رابطه‌ای از وابستگی مکمل با محیط ممکن است؛ رابطه‌ای که زاینده است (لیبیدو) و خود تنها با باززایی «دیگری»، می‌تواند به باززایی «خود» امکان دهد. از این‌رو در چرخه حیات بیولوژیک- فرهنگی ما با چرخه اروس- تاتانوس (Eros/Tanatos) روبه‌روییم؛ سائقه زندگی و سائقه مرگ، چرخه زنانگی (لذت، کاشتن، زایش) و مردانگی (درد، تخریب، مرگ). اتوپیا از این‌رو موتور حیات است که نیاز به امید را از خلال لیبیدو در تعریف ژیل دولوز در مفهوم «میل» مطرح می‌کند. اما چرا انقلاب‌ها، ممکن هستند؟ دقیقا به همان دلیل که انقلاب‌ها فراتر از مفهوم اجتماعی، روانی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خود، درون یک سازوکار از قدرت و اعمال قدرت، پدید می‌آیند که خارج از اراده انسان‌ها است و از تاثیرات رنجیره‌ای بی‌پایان از «کنش» بر «کنش» بر اساس نظریه فوکویی، اتفاق می‌افتد. کلام آخر به عنوان نتیجه‌گیری اینکه برای درک پدیده انقلاب به‌مثابه فرآیندی اجتماعی نیاز به رویکردی کل‌گرا (holistique) وجود دارد که فراتر از رویکرد اجتماعی در معنای جامعه‌شناختی این واژه، رویکردی سیاسی و اقتصادی و روانی قرار دارد. در اینجا نیاز به پیوند زدن میان بیولوژی، جامعه‌شناسی و روانکاوی وجود دارد البته نه در مفهوم سوسیوبیولوژیکی، بلکه در مفهوم زیست قدرت (bio pouvoir) فوکویی یا در معنای عادت‌واره (habitus) دورکیمی و شکل تنوریزه شدن این مفهوم در نزد بوردیو (5). 
متن سخنرانی ناصر فکوهی در جلسه مشترک «انسان‌شناسی و فرهنگ» و «انجمن اسلامی دانشجویان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران» روز یکشنبه 29 بهمن 1391 
منابع:
  1-Colas, D., 1992, La Pensée politique, Paris; Larousse, p. 752. 2- Héritier, F., 2007, Interview, Le Monde, 2, 3 Fév. 3- Derrida, J., 1967, De la Gramatology, Paris: Minuit.4- Derrida, J., 1978, La Verité de la Peinture, Paris: Flammarion .5- Bourdieu, P., 1979 La Distinction, Paris: Minuit 
 
 
 
 
 
شرق
 

چاپ ایمیل

تماس با البرزنیوز

payam

لطفن برای فرستادن پیام، پیشنهاد و نظر خود برای البرز نیوز از این بخش استفاده نمایید.
×

با ادامۀ گردش در این تارنما، شما بهره گرفتن از کوکی‌ها و یا فناوری‌های مشابه را می‌پذیرید.  بکارگرفتن کوکی‌ها برای ارزیابی شمار کاربران، ارائۀ کاربردها و آگاهی‌های تازه به آنان و نیز تبلیغات تجاری اهمیت دارد.